در چند سال اخير بحث خصوصي سازي و کاهش تصدي گري دولت در امور اقتصادي و از بحثهاي مهم بخش اقتصادي کشور بوده است .
يکي از مهمترين شرکتهاي دولتي که قابليت خصوصي سازي را دارد شرکت مخابرات ايران و شرکتهاي تابعه آن مي باشد. اين امر مورد توجه مجلس محترم و همچنين وزير محترم پست و تلگراف و تلفن نيز بوده است و وزير محترم بارها نياز به خصوصي سازي بخش مخابراتي را خاطر نشان کرده اند.
هر چند با واگذاری بخشي از خدمات شرکت مخابرات به بخش خصوصي ( مانند واگذاري بخشي از توسعه تلفن شهري به بخش خصوصي ، واگذاري 2 ميليون شماره موبايل توسط يک شرکت خصوصي ، مشارکت بهش خصوصي در امور ديتا تحت عنوان ICP ) قدمهايي در خصوصي سازي اين بخش برداشته شده است ، اما با اين وجود هنوز بخش اصلي خدمات در انحصار دولتي است . علاوه بر اين با توجه به تجربه هاي کشورهاي مختلف و همچنين پاسخگو نبودن امکانات مخابراتي به نيازهاي روز افزون کشور ، به نظر مي رسد خصوصي سازي کامل اين بخش ، بتواند کاستيها را در اين زمينه جبران کند.
البته اين مشکلات قبل از اين در کشورهاي ديگر تجربه شده است و دولتها با خصوصي سازي اين بخش علاوه بر بالا بردن کيفيت خدمات و رفع نيازهاي مردم ، رشد و شکوفايي صنعت ارتباطي و اقتصادي کشور خود را موجب شدند.
يکي از موفق ترين تجربه ها در خصوصي سازي شرکت هاي دولتي ، مربوط به شرکت BT و کشور انگلستان مي باشد.
در اوائل دهه 80 و پس از به قدرت رسيدن خانم تاچر در حزب محاقظه کار ، دولت به اين نتيجه رسيده بود که بايد از مالکيت عمومي ( مالکيت دولتي ) احتراز شود چرا که در اين نوع مالکيت هيچ کس خود را مالک چيزي نمي داند . اين نتيجه باعث شد دولت به تدريج داراييهاي خود را به شکل سهام به مردم واگذار کند .
اين روند ادامه پيدا کرد تا اينکه در سال 1984 ، شرکت BT رسما خصوصي سازي خود را آغاز کرد . BT سرمايه هاي خود را به 7.5 ميليارد برگه سهام ، هر کدام به ارزش 25 پنس تبذيل نمود که 6 ميليارد از اين برگه ها انتشار يافت و همچنين هفتصدو پنجاه ميليون سهام ديگر به ارزش ترجيحي يک پوند را منتشر و عرضه نمود.
با توجه به اهميت بخش مخابراتي کشور براي دولت و امکان سوه استفاده از آن ، در خصوصي سازي BT مساقل خاصي مطرح شد . براي مثال هر فرد حقيقي يا حقوقي فقط مي توانست تعداد محدودي از سهام BT را خريداري کنند . اين محدوديت به خاطر آن بود که دوليت مانع تشکيل قطبهاي قدرتمند در BT شود . از سوي ديگر دولت براي خود سهم ويژه با اختيارات خاص در نظر گرفت .اين اختيارات به دولت اجازه مي داد تا در هيات مديره BT دو مدير را تعيين کند .همچنين تغيير در اساسنامه BT بايد با رضايت دولت باشد.در ضمن مديرعامل BT نمي تواند يک فرد خارجي باشد ، اما مالکان بخشي از برگه هاي سهام مي توانند خارجي باشند. علاوه بر اين دولت براي قدرداني از زحمات کارکنان و مستمري بگيران اين شرکت 10% سهام را ميان آنها تقسيم نمود .
علاوه بر اين دولت اداره اي تحت عنوان OFFTEL را به عنوان وضع کننده قوانين مربوط به بخش خصوصي و مرجعي براي رفع مشکلات تاسيس کرد .
هر چند تجربه هاي اينچنين به خصوص در کشورهاي اروپايي بساير موفق بوده است ، اما پياده کردن فروش سهام شرکت مخابرات در ايران با دشواريهاي بسياري همراه است .
مهمترين نکته اينست که در اکثر کشورهاي جهان ، دولت يا بخش خصوصي سرمايه گذاري در طرح خاصي انجام مي دهند و پس از آماده شدن آن طرح ، به فروش خدمات مشغول مي شوند و به اين ترتيب از سرمايه گذاري خود کسب درآمد مي کنند . اما با نگاهي به بخش مخابراتي کشور در چند سال گدشته متوجه مي شويم که دولت با جمع آوري سرمايه هاي مردم تحت عنوان وديعه ، اقدام به خريد و نصب تجهيزات مربوط به بخش مخابراتي کرده و پس از اينکه ارايه خدمات امکان پذير شد، به فروش آن به مردم پرداخته است . به جرات مي توان ادعا کرد که دولت تا کنون نه تنها در بخش مخابراتي کشور سرمايه گذاري انجام نداده است ، بلکه سود سرشاري نيز از اين بخش به دست آورده است . با اين اوصاف مي توان نتيجه گرفت که شبکه مخابراتي کشور داراي سهام داران بدون سهمي است که گاه تا 5 سال مبلغي را تحت عنوان وديعه در نزد دولت سپرده اند تا از حداقل امکانات بهره مند شوند . اين نکته را نيز بايد در نظر گرفت که بسياري وديعه اي که بسياري از مشترکين طي 20 سال گذشته پرداخت کرده اند ، در زمان خود داراي ارزش بالايي نسبت به زمان حال بوده اند . براي مثال در برنامه توسعه دوم تلفني کشور ، مبلغ وديعه 100 هزارتوماني ، حدود 650 دلار ارزش داشت و لي در حاضر و با آغاز برنامه سوم توسعه تلفني کشور ، اين مبلغ حدود 125 دلار ارزش دارد.
با ذکر اين مطالب ، در نظر نگرفتن اين سهام داران بدون سهم در خصوصي سازي آينده مخابرات دور از عدالت است . علاوه بر اين مجموع وديعه اي که مردم در نزد مخابرات دارند در حدود 2 هزار ميليارد تومان (معادل بيش از 2.4 ميليارد دلاربا در نظر گرفتن نرخ هر دلار 800 تومان ) تخمين زده مي شود که در صورت خصوصي سازي اين بخش بايد جزء سرمايه هاي شرکت خصوصی آينده در نظر گرفته شود .
راه حلي که براي خصوصي اين بخش به نظر مي رسد ، در نظر گرفتن بخشي از سهام شرکت مخابرات مخصوص مشترکين اين شرکت است که در حقيقت سرمايه گذاري براي توسعه و تجهيز شرکت مخابرات با استفاده از سرمايه هاي اين مشترکين انجام شده است .
در هر حال اميد است دولت با اتخاذ تصميمي مدبرانه ، امکان ارايه خدمات با کيفيت مناسب را به مردم را ممکن سازد و از سوي ديگر با توجه به اهميت اين بهش در علوم و صنايع مختلف از جمله IT ، موجبات رشد و شکوفايي کشور را فراهم کند .
1) BT : British Telecom
2) OFFTEL : Office of Telecommunication
منابع :
1) راهبرد توسعه ملی و توسعه ، دکتر مسعود شفيعی ، انتشارات کتابخانه صدرريال چاپ اول زمستان 80 .
2) www.bt.co.uk
علی مولوی (info@persiancomputer.com)